Page images
PDF
EPUB

tempore sui ministeriatus supremi scribere potuit Bonaventura Itineraria duo: in Deum et in seipsum anno 1259, Legendam maiorem et minorem ab anno 1261 ad 1262, Apologiam Pauperum an. 1269 etc.; quo pacto potuit se excusare coram Papa, se ratione officii ministeriatus non posse Evangelia duo exponere? Quod insuper obiiciunt editores novissimi et nullum est et falsum. Tantum enim abest, ut ibi frequens sit in citandis Sallustii, Senecae, Iulii Caesaris et Catonis libris, ut aut nunquam, aut vix occurrant; bis vel ter reperi eum citare Tullium, semel Senecam et semel aut bis Iosephum Hebraeum. Ceterum creberrime et fere semper sacra Scriptura, sanctis Patribus et Glossa utitur. Eius porro dicendi genus immerito dicitur incomptum el inornatum, cum non alibi forsan magis elucescat prudens, eruditum pro temporum conditione, pium sanctique Doctoris proprium quam in hac Expositione. Ter dictum factumque beati Francisci et paulo post septem gradus contemplationis Fr. Aegidii anno 1262 vita functi adducit » etc. Hactenus Pater Sbaralea.

$ 2. E contrario, positivis et luculentis rationibus probatur, hunc Commentarium esse legitimum S. Bonaventurae opus. Hoc satis iam demonstravit P. Benedictus Bonelli in suo Prodromo col. 638 seqq., cuius argumenta a nobis aucta succincte sic proponimus.

Hoc primo evincunt antiquorum de hac re testimonia, quae fere omnia continentur in indiculis descriptis in Prolegomenis nostris ad tom. V. c. 42, pag. LV seq.

[ocr errors]

Primus et synchronus testis est Fr. Salimbene Parmensis, qui in suis Chronicis (ed. Parmensis pag. 129) haec habet: << Item, Fr. Ioannes de Parma dedit licentiam Fr. Bonaventurae de Balneo Regis, ut Parisius legeret, quod nunquam alicubi fecerat, quia bacellarius erat nec adhuc cathedratus; et tunc fecit lecturam super totum Evangelium Lucae, quae pulcra et optima est; et super Sententias quatuor libros fecit, qui usque in hodiernum diem utiles et solemnes habentur. Currebat tunc annus 1248, nunc autem agitur annus Domini 1284 ». Licet in hoc testimonio non exhibeantur signa hunc Commentarium ab aliis satis distinguentia, tamen nullum dubium remanet, quin designaverit eundem, quem omnia saecula tanquam foetum 'Bonaventurianum celebraverunt, et quem alii testes et tot codices S. Doctori attribuunt.

י;

Secundus testis est Fr. Bartholomaeus Pisanus (indiculus VII.), qui suas Conformitates an. 1385 incepit et an. 1399 Capitulo Generali Minorum obtulit. De Bonaventura inter ália habet (I. Conform. fruct. 8. part. 2. fol. 80 col. 4, edit. Mediolanen.): « Postillavit 'excellenter Evangelium beati Lucae ». Allegat etiam et approbat nonnullas sententias eiusdem Commentarii, quae conveniunt cum editis, praesertim ea quae auctor in Luc. c. 10. n. 8. tradit de usu prohibito calceamentorum et de usu permisso sandaliorum.

[ocr errors]

Idem fere repetitur ab anonymo Stronconiensi (indic. VIII.), a lacobo Oddone (indic. XIII.) et ab omnibus auctoribus (inter quos est etiam Trithemius) ibi subsequentium indiculorum, qui etiam plerumque praestantiam operis laudant.

Porro, duo antiqui catalogi duarum Ordinis bibliothecarum gravissimum pro Bonaventurae Commentario reddunt testimonium, scilicet catalogi bibliothecae S. Fortunati Tuderti et sacri Conventus Assisi. Quoad primum remittimus lectorem ad nostrum tom. V. Prolegom. c. 1, pag. III col. 2 seq. Ibi

in inventario antiquiore, circa finem saec. XIII. confecto, ter notatur << Postilla fratris Bonaventure super Lucam » (cfr. Prodrom. col. 479) et similiter in secundo inventario, quod scriptum est «< ex praecepto Domini Benedicti Papae XII.» (ab an. 1334-1342). In eadem bibliotheca duo exemplaria antiqua (n. 47. et 60.) adhuc exstant, quae a nobis collata sunt et infra § 4. descripta, scil. codd. C D. Catalogus bibliothecae Assisiensis confectus est an. 1381 (cfr. Prodrom. col. 378 et noster tom. V. Prolegom. pag. LX col. 2), in quo legitur pag. 29: « Postille super Evangelium Luce fratris Bonaventure cum postibus et cathena, cuius principium: Spiritus Domini super me, finis vero: Qui cum Patre et Spiritu sancto » etc. In eadem bibliotheca, teste Magistro Ubaldo Thebaldio Min. Conv. (cfr. Prodr. col. 387) exstitit saeculo XVII. codex huius Commentarii, inscriptus: «Postilla super Lucam secundum magistrum fratrem Bonaventuram de Balneo regio Ordinis Minorum ». Idem hic cod. nunc pertinet ad nostrum Collegium, qui infra sub signo H describitur.

His testimoniis accedit auctoritas tot aliorum antiquorum codicum, qui librum Bonaventurae inscribunt (cfr. infra § 4.). Secundo, praedicta testimonia confirmantur criteriis in

ternis.

Quod auctor huius operis fuerit doctor Ordinis Minorum, manifeste probat P. Bonelli (Prodr. col. 639). Saepe enim in ipso commendatur altissima paupertas, praesertim c. 7. n. 42. seq., ubi ipsa commendatur « propter decem excellentissimas dignitates >>; iterato laudatur B. Franciscus, item Fr. Aegidius (c. 9. n. 48.). Porro, ad ea verba: Nolite portare calceamenta, subditur haec interpretatio (c. 10. n. 8.): « Scilicet ad cooperiendos pedes... Sandalia enim a laesione pedem protegunt, sed non tegunt, sicut sunt soleae fratrum » (Vat. addit' nostrorum, quod certe est supplendum).

Nulli autem alii Franciscano nisi seraphico Doctori hunc librum tribui posse, suadet conformitas doctrinae, methodi et stili, quae tanta est, ut qui versatus est in aliis scriptis eiusdem certo genuinis facile in hac postilla S. Doctoris indolem agnoscat. Quoad doctrinae conformitatem sexcenties allegavimus locos parallelos, quos qui voluerit inspicere et conferre ipse de hac conformitate sibi persuadebit. Nonnulla huiusmodi exempla videri possunt in Prodromo (loc. cit.), quae hic referre `superfluum videtur.

S 3. De tempore, quo hic Commentarius scriptus est, et de ipsius indole et praestantia nonnulla notamus.

Primo quoad tempus P. Bonelli asserit (Prodr. loc. cit.),

« Lecturam super totum Evangelium Lucae a Bonaventura factam esse Parisiis an. 1248, cum primum fuisset inibi a Fr. Ioanne Parmensi institutus Lector ». Hoc (ibid. col. 10) probare nititur verbis Fr. Salimbene supra § 2. relatis, quae sane hoc expresse testari primo aspectu videntur, cum ille dicat: « Currebat tunc annus 1248 » etc. Attamen putamus, utriusque auctoris sensum ita duntaxat intelligendum esse, quod tunc Bonaventura inceperit circa memoratum librum tam operosum laborare; hoc enim brevi tempore eo minus potuit perficere, quia praeter interpretationem Lombardi in schola eadem periodo etiam immensum opus quatuor librorum in Lombardum inter manus habebat. Attendendum est etiam, auctorem tunc aetate iuvenem fuisse (factus est an. 1245 baccalaureus, quando non numerabat nisi 24 annos, et post tres annos incepit publicam lecturam).

Immo putamus, quod verba Fr. Salimbene « Currebat tunc annus 1248 », sine violentia restringi possint ad initium publicae lectionis.

Nam, ut sincere nostram opinionem manifestemus, tota huius operis, quale nunc legitur, indoles insinuat, saltem ultimam eius completionem ad maturiorem auctoris aetatem esse prorogandam, quidquid sit de tempore et modo, quo hoc Evangelium tractare inceperit.

Praeterea, non videtur nobis esse probabile, hoc scriptum in eadem qua nunc exstat forma traditum fuisse in schola, sicut aliud in Evangelium Ioannis, quod in scholis lectum esse, fide perantiqui codicis msc. in Prolegomenis ad tom. VI. pag. XXI col. 2 asseruimus. Non exigua enim apparet differentia indolis inter utrumque Commentarium. In loannem scribit auctor forma pro scholis adaptata, multus est in quaestionibus theologicis et exegeticis scholastice solvendis, parcius allegat locos Scripturae et Glossarum; ast Commentarius in Lucam se prodit scriptum potius ad scopum practicum, praesertim ad usum praedicatorum. Hinc accumulantur multa millia locorum utriusque testamenti, ita ut ad quamlibet sententiam plures suggerantur loci, quibus praedicator pro libitu uti possit, ut, quidquid dicat auctoritate Scripturae confirmet, prout consuetudo istius aetatis postulabat. Hinc etiam exhibetur continua catena auctoritatum ex Glossis et libris Patrum collecta. Unde vere dici potest, librum hunc tot millibus auctoritatum locis artificiose contextum similem esse operi musivo innumeris variisque lapidibus composito. In tanta varietate minime tamen ordine caret, sed mira synthesi est ordinatus gravibusque seraphicae mentis sententiis perfusus. Non obstante hoc scopo practico, satis tractantur etiam quaestiones proprie exegeticae, sed moderate, breviter et in forma non scholastica. Haec omnia, sicut minus praelectionibus scholasticis conveniunt, sic optime ei scopo, quem supposuimus, scilicet quod liber sit in usum praecipue praedicatorum destinatus.

[ocr errors]

Praedictum scopum principalem in ipso prooemio aliquatenus insinuatum esse, nobis videtur. Nam textum Scripturae: Spiritus Domini super me etc., primo competere dicit « cuilibet doctori S. Scripturae eiusque auditori » (n. 2.). Quod autem hoc non tantum de doctore in scholis disputante intelligendum sit, sed etiam de praedicatoribus ad populum, exprimitur inferius (n. 5.) his verbis: « Evangelium autem Dei exponere et docere est verbum divinum praedicare ».

Quod attinet fontes, quibus auctor usus est, patet, eum Glossas tam interlineares quam ordinarias ea aetate notas fere integras in proprium usum vertisse. Notum est, ipsas Glossas excerptas esse ex libris Ss. Patrum; unde Glossae in Evangelium Lucae plerumque sumtae et contractae sunt ex duobus in idem Commentariis, scil. Ambrosii et Bedae. Praeterea, his ipsis Commentariis Bonaventura ita usus est, ut nihil notatu dignum praetermiserit. Passim allegat etiam locos congruentes ex egregiis Homiliis in Matthaeum ea aetate S. Ioanni Chrysostomo tributis, quae communiter nominantur Opus imperfectum. Etiam S. Thomas putavit, has Homilias esse opus Chrysostomi easque plurimi fecit (cfr. De Rubeis in S. Thomam dissert. 5. c. 4.). Ex aliis etiam operibus, praesertim Ss. Augustini, Hieronymi, Gregorii, Bernardi aliorumque passim afferuntur loci, ita ut in hoc uno Commentario fere invenias, quidquid Ss. Patres, saltem Latini, in elucidationem huius Evangelii scripserunt.

[merged small][ocr errors][merged small]

Praestantia huius Commentarii iam a coaevis scriptoribus et subsequentibus, qui eundem commemorant, laudibus celebratur (cfr. supra § 2.).

In hoc immensi laboris opere doctrina auctoris, diligentia, pietas et ingenium fecundum ac sublime manifeste apparet. Ut iuste de eius valore iudicetur, habenda est ratio tum aetatis, qua scriptum est, tum methodi tunc communis, tum etiam specialis finis ab ipso intenti, scilicet ut uberem praedicatoribus materiam et aptam rerum dispositionem praeberet. Censemus autem, etiam nostra aetate posse praedicatores pro elaborandis sermonibus, praesertim homiliis, pretiosa subsidia ibi invenire. Quod enim in Prolegomenis ad tom. VI. (pag. XXVI, § 7.) monuimus etiam quoad hunc Commentarium repetere possumus, falsum scilicet esse, quod Bonaventura, neglecto sensu litterali, fere totus sit in sectando sensu mystico. Sufficit notas nostras marginales inspicere, ut quam exigua pars libri de hoc sensu tractet, evidenter appareat.

§ 4. De subsidiis in hac nostra editione adhibitis et nostro labore haec notamus.

Quid editio Vaticana (tom. II. an. 4589) in praefixo argumento de propria sua editione et de Antverpiensi an. 1539 tradiderit, iam supra § 4. editores Veneti retulerunt. Iam nonnulla his adiungimus.

De editione illa Antverpiensi an. 1539, quam non vidimus, loquuntur etiam P. Bonelli (Prodr. col. 329) et P. Servatius Dirks, Ord. Min. Recoll. in suo libro: Histoire littéraire et bibliographique des Mineurs de l'Observance en Belgique et dans les Pays-Bas, Anvers, Van Os-de Wolf 1885, pag. 69. Sed uterque hanc editionem tribuit celebri fratri eiusdem Ordinis Ioanni Mahusio, qui opera praedicti Mathiae Dordracensis usus esse videtur. Mahusius, eximius Lector sacrarum litterarum in Conventu Lovanii, postea designatus est primus episcopus Daventriensis, cui sedi resignavit. A Geusis an. 1572 crudeliter vulneratus et instar cadaveris in platea relictus est. Obiit 4577. Ista editio Antverpiensis secundum P. Servatium omnium prima fuit huius Commentarii. Sed Bonelli (Prodr. coll. 340, 329, 357) refert Venetianam quandam an. 1524 apud Salvionum a pluribus auctoribus memoratam, quam neque ipse neque nos vidimus. Alia Venetiana an. 1574 ex eiusdem Francisci Salvioni officina in Collegio nostro habetur, cuius titulus: « D. Bonaventurae in sacrosanct. Evangelium Iesu Christi sec. Lucam elaborata Enarratio, omnibus Christi fidelibus, tum maxime divini verbi declamatoribus apprime utilis ac salutaris ». Hanc editionem cum Vaticana incepimus conferre, sed postquam invenimus, textum utriusque vix in minutis rebus discrepare, ab inutili labore cessavimus. Si igitur Vaticana ed. exemplar sumsit ab Antverpiensi, concludendum est, etiam Venetianam an. 1574 illam esse secutam. Ceterum etiam tertiam editionem Venetianam invenimus in Prodromo memoratam, quae perhibetur eodem anno 1574 esse impressa apud Petrum de Franciscis. Sed haec non nisi novo titulo a praedicta anni 1574 videtur differre, de quo vide infra c. 2. § 4.

[ocr errors]

Codices huius Commentarii cum textu editionis Vaticanae a nobis collati.

1. Claris Aquis in archivo nostri Collegii (donatus ab illustri D. I. Spitthöver), olim bibliothecae sacri Conventus

II

S. Francisci Assisiensis, cod. membran. in folio, saeculi XIV. circa med. In fascia membranacea asseri posteriori exterius affixa legitur: Postilla super Lucam secundum magistrum fratrem Bonaventuram de Balneo regio ordinis Minorum; reponatur versus orientem in banco VII. Folio 4. r. columna 1. incipit sine ullo titulo: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me ad annunciandum mansuetis terre, ut mederer contritos corde et predicarem captivis indulgenciam et clausis apercionem. Considerantibus nobis etc. Desinit fol. ultimo r. col. 2. Ad quem finem nos perducat Ihes X's dei filius per intercessionem dulcissime matris sue et beatissimi Luce evangeliste, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit ac regnat Deus in secula seculorum. Amen.

Genuino Commentario hic cod. passim plura et prolixa addit, quae ultra tertiam partem editi operis excrescunt, ita ut verba secundum Bonaventuram proprie ipsi conveniant. Interdum quasdam particulas omittit vel immutat, praesertim difficiliores. Cum autem haec manifeste ab alio posteriore auctore facta sint, hic cod. vix ad aliud servire potuit nisi ad confirmandas genuinas aliorum codicum lectiones et paucos locos corruptos illustrandos. Signatur littera H.

[ocr errors]

2. Darmstadii in Germania, biblioth. Ducalis, cod. 369. chart. saec. XV. circa med. Manus posterior eiusdem saeculi apposuit fol. 1. r. hanc memoriam: Ex parte venerabilis magistri Martini de Monialve, quondam Provincialis huius provincie et filii huius conventus (recens manus addidit: Carmeli aquensis), et obiit anno Domini MCCCCLXXXIX. ipso die sancti Theodori martiris. Incip. fol. 3. r.: Spiritus domini super me etc.; in fine adduntur haec alia: Expliciunt postille fratris Bonaventure super Lucam.

Etiam hic interdum habet additamenta, sed brevia, quae quidem non raro etiam in ed. Vat. habentur, sed desunt in antiquioribus codd. Solet etiam cum Vat. supplere locos Scripturae, quando in illis antiquis codd. consulto aliqua omissa vel tantum per etc. indicata sunt. Sign. litt. G.

[ocr errors]

3. Florentiae, biblioth. Mediceo-Laurentiana, cod. Conv. suppr. 847. modo 360, de quo locuti sumus tom. VI. Prolegom. pag. XXII n. 5. Commentarius in Evangelium Lucae incipit fol. 2. r., cui manus saec. XV. praemisit: Postilla super Lucam Conventus sancte Marie novelle de Florentia Ordinis Predicatorum. Deinde columna 1. Spiritus Domini super me etc. Desinit fol. 128 v. col. 1 in fine.

Non parum mendose est scriptus, praesertim quia per saltum plura verba et integras lineas saepe omittit. Textus tamen communiter convenit cum CD, cum quibus constituit meliorem familiam. Sign. litt. A.

[merged small][ocr errors][merged small][merged small]

Etiam hic textum contractum habet; unde postquam vidimus, eum in illis partibus, quas habet, quoad sensum et plurima verba cum aliis codd. convenire, cessandum esse a parum utili labore decrevimus. Sign. litt. I.

6. Matriti, biblioth. Escorialis, cod. III. R. 2. membr. in fol. saec. XIII. exeunt. Manus saec. XIV. praemisit in superiore parte recta primi folii haec verba: Istam postillam fecit frater Bonaventura Ordinis Minorum Generalis Minister et Magister. in theologia ac postmodum Cardinalis Episcopus Albanensis. Post haec prima manus: Incipiunt postille fratris Bonaventure super Lucam. Spiritus domini super me etc. Desinit fol. 212. v. Eadem prima manus subiicit: Expliciunt postille super Lucam fratris Bone aventure.

Hic tantum secundum initium et quasdam partes collatus est; quo nobis constare potuit, eum in textu communiter convenire cum meliore familia A CD. Sign. litt. K.

7. Montis Alvernae, biblioth. Conventus, cod. membr. in fol., de quo mentionem fecimus tom. VI. Prolegom. pag. XXIII n. 9.

De hoc idem valet, quod de cod. G diximus. Praeterea passim multa omittit et a c. 19, 48. penitus deficit. Observavimus autem, quod illae praecipue partes omittuntur, quae in missali non sunt receptae ut pericopae diebus dominicis et festis legendae, quae etiam ad marginem codicis indicantur. —Sign. litt. F.

8. Neapolis, biblioth. Nationalis, cod. VII. A. 42. membr. in fol. saec. XIV. ante med. Postillam in Evangelium Matthaei anonymam sequitur haec in Evangelium Lucae pariter anonyma. Incipit et desinit ut in editis.

Hic habet lectiones non raro speciales, praesertim in correctionibus, quae ab alia manu ad marginem positae sunt. Sign. litt. E.

[ocr errors]

9. Tuderti in Umbria, biblioth. sancti Fortunati, cod. 47. membr. in fol. saec. XIII. versus finem exaratus. Incipit fol. 3. r. col. 1: Spiritus Domini super me etc., et desinit fol. 450 v. prope finem: Vivit ac regnat Deus in secula seculorum. Amen.

Est satis correcte a prima manu scriptus, et vitia librarii saepe, sed non semper, ad marginem a manu paulo iuniore correcta sunt. Hunc et sequentem plurimum secuti sumus. Sign. litt. C.

10. Ibidem, cod. 60. membr. in fol. saec. XIV. ineunt. Fol. 1. v. manus paulo posterior notavit: Iste liber est deputatus ad usum fratris Munaldi de Tuderto lectoris; quicumque eum alienaverit absque eius licentia, anathema sit. Parum infra: Postilla Bonaventure super Lucam. Sequuntur quaestio. nes de scientia Christi et de Mysterio Trinitatis, sed ab alia et antiquiori manu scriptae, ut praemonuimus tom. V. Prolegom. c. 1. § 2. et 4. n. 2. Commentarius in Evangelium Lucae incipit fol. 31. r.: Spiritus Domini super me etc. Desinit fol. 177. r. per verba Deo gracias. Sequitur index rerum ordine alphabetico exaratus.

Hic in textu a prima manu scripto valde convenit cum praecedenti, licet non possit esse eiusdem apographum, cum aliquoties habeat quaedam verba, quae in illo desiderantur. Saepius prima manus in hoc quam in illo erravit, sed etiam in margine pluries ab alia manu est correctus, et passim etiam alias lectiones ibi praebet ac cod. C. Sign. litt. D.

11. Turonis in Gallia, biblioth. Civitatis, cod. 27, olim S. Gratiani 43, membr. in fol. saec. XIII. post med. Hunc cod.

iam notavimus tom. VI. Prolegom. pag. XXV n. 45. Commentario in hoc Evangelium praemittitur tantum: Lucas, deinde columna prima sequitur: Spiritus Domini super me etc. In fine, post: Amen. additur: Die sabati in festo B. Michaelis anno Domini millesimo CC.° septuagesimo quarto computatum fuit apud Caleriam in domo domini Regis inter Damirum doctorem et Adam.

Omnes alios codd. nostros hic aetate praecedit, sed non correctione. Prologum tantum et partem cap. 1. cum ed. Vaticana conferri curavimus, et praescindentes a gravibus vitiis, conformem eum esse familiae A CD deprehendere potuimus. Sign. litt. L.

Codices a nobis non collati.

12. Caesenae in Italia, biblioth. Malatestiana, Plut. VII. cod. IV. membr. in fol. saec. XIII. exeunt. Plures habet postillas marginales a pluribus librariis saec. XIV. et XV. exaratas, quorum unus addidit in fine: Explicit postilla super Lucam, Conventus Cessene (sic) fratrum Minorum, omisso auctoris nomine.

13. Florentiae, biblioth. Mediceo-Laurentiana, Plut. XXVII. dext. cod. 3. membr. in folio saec. XIV. ineunt. Folio 2. r. notatur: Tabula super Postillam super Lucam fratris de Turonia ordinis Minorum. Alia manus eiusdem saec. XIV. inseruit: Iste liber spectat ad Conventum florentinum ordinis fratrum Minorum, deputatus ad usum fratris Illuminati de Camposaccis eiusdem ordinis. Hinc columna prima: Spiritus Domini super me etc. Multas habet additiones, omissiones et variationes sicut alii sub n. 4. et 2. descripti. Desinit fol. 156. r.: Nos ergo de libro finito omnipotenti Deo gracias agimus, qui est Deus super omnia benedictus. Inscriptio illa fratris de Turonia non auctorem operis, sed tantum tabulae vi verborum indicare potest.

14. Pragae in Bohemia, biblioth. Universitatis, cod. III. A. 22. membr. in fol. saec. XIII. exeunt. Manus saec. XIV. notavit in principio: Postilla super Lucam Bone venture; alia posterior addidit: Iste liber est emtus a Paulo sacerdote de Lythonnerziez cum aliis pluribus, scilicet... Prima manus praemisit Commentario: Postille super Lucam evangelistam, et addidit in fine: Expliciunt Postille super Lucam fratris Boneaventure.

15. Romae, biblioth. Vaticana, cod. 5726. membr. in fol. saec. XIV. circa med. Alia manus posterioris aevi inseruit: Fratris Bonaventure commentaria in Lucam. Incipit et desinit ut in editis.

16. Ibidem, in eadem bibliotheca, cod. 1298. membr. in fol. minore saec. XIV. ineunt. De quo satis diximus tom. VI. pag. XXVI n. 3.

Iam diximus, maioris auctoritatis esse codd. A CD, quibus in partibus collatis suffragantur K et L; ceteri collati plus minusve mutati, adaucti, contracti vel lacunis magnis foedati sunt, unde ipsis usi sumus praecipue vel in confirmationem vel in subsidium, quando melior illa familia defectum, vel corruptionem manifestabat. Multa millia locorum ope codicum corrigere et textum sincerum fere semper restituere potuimus.

Alium improbum laborem, cui quantum temporis et operis impensum sit, nemo nisi expertus facile credit, susce

pimus, ut tot millia locorum tum ex Scriptura tum ex aliis scriptis allegatorum sedes inveniremus ipsosque cum originalibus collatos accurate indicaremus. Textum Glossarum frequenter invenimus depravatum, et non raro etiam auctor, a quo suintae sunt, perperam indicatus. Verum fontem Glossarum et passim etiam integrum eius textum in notis exhibuimus. Quoad locos Scripturae notandum est, quod illi loci, qui ad textum Evange lii Lucae illustrandum afferuntur, plerumque non perfecte conveniunt cum recenti textu Vulgatae, et hoc ob plures causas. Vel enim hoc accidit, quia exemplar, quo S. Doctor usus est, non conveniebat cum nostra Vulgata, vel, id quod frequentius accidit, ipse consulto quasdam particulas et integras partes omisit, vel etiam constructionem aliquatenus mutavit, ut sermo suo proposito et contextui magis congrueret; exempli gratia, pro forma interrogativa in sensu negativo pluries substituitur propositio absoluta negativa; vel pro vos ponitur nos. Saepissime etiam pars tantum locorum explicite exhibetur, reliqua vero per etc. indicantur. In edd. 1. et Vat., praesertim in prima parte Commentarii dicti loci allegantur plerumque secundum antiquam Vulgatam, et passim partes a codicibus omissae supplentur. Sed putavimus, standum nobis esse codicibus antiquioribus, quando inter se conveniebant. In locis tamen minus communiter notis in commodum lectoris pluries retinuimus verba Vaticanae, ubi codd. ponebant etc.

In textu vero Evangelii Lucae lectiones a Vulgata discrepantes fideliter annotavimus, vel in textum receptas auctoritate antiquorum vel coaetaneorum scriptorum confirmavimus, praesertim Hieronymi, Augustini, Bedae, Glossarum, B. Alberti, S. Thomae, Card. Hugonis et etiam Gorrani (de quo cfr. tom. VI. Prolegom. pag. XXI col. 4). In horum collatione saepius vidimus, varias editiones horum auctorum in ipso textu Scripturae substituisse praesentem lectionem Vulgatae, sed in expositione eiusdem retinuisse aliam lectionem, quam habebant etiam nostri codices aliique antiqui. Nobis non probatur ratio eorum editorum, qui in scriptis magnorum doctorum semper recentem Vulgatae textum substituunt antiquae lectioni auctoris. Hoc quoad textum Evangelii Lucae. Sed in referendis millibus illis locis ex toto V. et N. T. allatis et a Bonaventura consulto, ut diximus, parumper contractis vel mutatis, intolerabile nobis et legentibus et inutile onus fuisset, quascumque minutas res a Vulgata discrepantes ad calcem annotare. Hoc non fecimus, nisi concurrente speciali ratione.

CAP. II.

De pluribus opusculis illegitimis vel saltem dubiis.

Primo agitur de Postilla in Lamentationes Ieremiae.

Hoc opusculum reiecimus in appendicem, quia graves rationes suadent, ut hoc opusculum tribuamus potius discipulo S. Bonaventurae, Ioanni Pechamo Ord. Min., quam ipsi nostro Doctori. Ille cathedram magistri obtinuit Parisiis, deinde Oxonii; postea in Curia Romana fuit primus ex Ordine Minorum Lector s. Palatii. Anno 1279 promotus est ad sedem primatialem Cantuariensem. Mortuus est 8. Dec. 1292. De eiusdem multis scriptis

cfr. Sbaralea (Supplementum ad Script. Ord. Min.) et de mul tis codicibus, qui exstant, in quibus habentur illa opera, vide nostrum oposculum De humanae cognitionis ratione, Prolegom. pag. XVI. et ibid. pag. 179 quandam eiusdem quaestionem disputatam.

§ 4. Recensentur editiones huius Commentarii.

Prima eiusdem editio typis expressa prodiit Venetiis 1574 apud Petrum Franciscum Salvionum. In titulo legitur: << Nunc primum in lucem emissa et ab innumeris quibus scatebat er. roribus summo studio summaque cura expurgata ». Hanc editionem prae manibus habemus; cui in eodem tomo Commentarii S. Bonaventurae in Lucam et in Sapientiam, ast cum distinctis titulis et foliorum numerationibus praefixi sunt, sed eisdem typis impressi. In titulo operis in Sapientiam, ubi additur: et Lamentationes Ieremiae, paulo aliter legitur: « Nunc primum post diutinam exspectationem in lucem edita et ad veterum exemplarium fidem per F. Ioannem Balainium Andrium Conventualem Franciscanum accuratissime recognita». Quoad locum et tempus editionis solum legitur: « Venetiis MDLXXIIII ». Sed in Prodromo (col. 344 seqq.) P. Bonelli describit Venetianam editionem eiusdem prorsus tituli, exceptis ultimis verbis, quae sunt: « Venetiis MDLXXIII apud Petrum de Franciscis et Nepotes in 8 ». In utroque igitur titulo sunt verba nunc primum edita, in utroque eaedem sunt dedicationes, iidem typi et idem annus. Hinc certum esse videtur, non duas editiones in his haberi, sed titulum alium eidem prorsus editioni 'praefixum esse. Et cum etiam in titulo Commentarii in Lucam, quem habet nostra ed. Veneta an. 1574, legatur: apud Franciscum Salvionum, ast in alia eiusdem loci et anni: apud Petrum de Franciscis; minime de toto illo tomo dubitamus, quin habeamus non duas editiones, sed unam, mutato tantum titulo.

[ocr errors]

Prima haec editio Lamentationum, quae a Balaino ut «ab innumeris quibus scatebat erroribus summo studio summaque cura expurgata » laudatur, re vera quoad textum intolerabilibus scatet vitiis, quae passim sensum obscurant et perturbant. Nihilominus haec fere integra etiam in Vaticana et subsequentibus edd. reimpressa est. In ultima editione Parisiensi D. Peltier quosdam errores nimis obvios, coniectura usus, emendare conatus est, sed plerumque veram lectionem codicum non est assecutus; de quo non est mirandum. Insuper maximam partem falsarum lectionum, inter quas sunt gravissimae, ipse haud eliminavit.

§ 2. Examinantur testimonia externa.

S. Bonaventuram huius libelli auctorem esse, hucusque communiter iudicatum est; sed quod in iudicio de auctoribus antiquorum scriptorum opinio communis saepe erraverit, plurimis exemplis constat. Audiamus primo loco rationes, quas P. Bonelli (Prodr. col. 635) pro recepta sententia affert.

Postquam idem exagitavit editores Venetos (Diatrib. pag. 87), qui hunc Commentarium « non audent ex catalogo Bonaventurae operum expungere, quamquam nemo sit e vetustis, qui opusculum istud inter eius opera collocet », et tamen illud se legitimum habere asserunt « ob orationis maiestatem, gravitatem et rationem »; P. Bonelli ita prosequitur: «Verum enimvero, quia praefatorum editorum criticen nihil moror, ego quoque consentio, expositionem, de qua nunc loquimur, esse in catalogo Bonaventurae operum retinendam, utpote a duobus pervetustis inventariis Tudertinis testatam, ad veterum exem

plarium fidem recognitam [ita legitur in titulo memoratae 1. editionis] ac per multiplices editiones publica luce sub nomine Bonaventurae donatam; tum quoque Bonaventuriano more frequentissimis divinae Scripturae textibus illustratam, nihilque stilo aut doctrina eiusdem seraphici Doctoris indignum continentem ».

Ad haec plura observanda sunt. Argumentum primum sumtum ex « pervetustis inventariis Tudertinis» certe magni momenti esset, si ista luculentum testimonium pro Bonaventura ferrent; sed hoc negandum est, quia verba eorum aliam interpretationem minime excludunt. De his inventariis iam supra c. 1. § 2. locuti sumus et expressius in Prolegomenis ad tom. V. c. 1. § 2; cfr. etiam Prodr. col. 479, et Tudertinae biblioth. Catalogus Leonii pag. 185. En verba primi inventarii fol. 4: << Postilla fratris Bonaventure super Ecclesiastes (sic!) et Gallensis super Apocalypsim». Deinde fol. 5: « Postilla fratris Bonaventure super Lucam, et Postilla super Threnos, bros Sapientie et Apocalypsim ». P. Bonelli supponit verba fratris Bonaventure, referri etiam ad Postillam super Threnos etc., sed cum haec determinatio inter Postilla et super Lucam posita sit, et deinde vox Postilla repetatur; salvis regulis grammaticae, tres aliae postillae sine illis verbis, id est ut anonymae, intelligi possunt.

Verum est, quod in altero inventario, quod scriptum est inter annos 4334-1342, positio verborum magis favet interpretationi Patris Bonelli, cum legatur: « Postilla Bonaventure super Lucam et super Threnos, in libros Sapientie et Apocalypsim »; tamen etiam haec non excludunt rationabile dubium, tum quia verba ex primo inventario transcripta quandam in positione verborum non perfectam convenientiam facile habere possunt, tum quia etiam sic posita sine violentia intelligi possunt sicut locus primi inventarii. Praeterea, etiam si supponamus, codicem illum Tudertinum re vera habuisse talem commentarium, restat semper quaestio indecisa, utrum hic fuerit idem cum pluries edito, an potius diversus, cum nec inventarium addat notam distinctivam, nec hodie in illa bibliotheca inveniatur aliquod manuscriptum editi commentarii. Eodem defectu laborat etiam parvus ille indiculus quem ex Echardo descripsimus tom. VI. Prolegom. pag. XV col. 1. n. 20.

Sed maior adhuc solvenda est difficultas. Nam, teste ipso Bonelli, «< in Waddingiano syllabo Scriptorum Ordinis Minorum (pag. 148, ed. Rom. an. 1806), inter opera Ioannis Pecchami, S. Bonaventurae aliquando discipuli, ex Pitseo refertur: In Threnos Ieremiae lib. unus; Tempus plangendi etc., quod ipsissimum est initium ac praesentis in Lamentationes Ieremiae Prophetae Commentarii ».

Hanc difficultatem Bonelli solvere conatur adductis verbis Echardi (Scriptores Ord. Praed. I. p. 444 col. 4): « Quisquis veteres postillas discutiet, plures, licet inter se diversissimas, eodem Scripturae versiculo incipere reperiet »; qua sententia secundum se verissima innixus, Bonelli putat, Pecchamum alium a Bonaventuriano commentarium in Threnos scripsisse, licet utrumque incipiat eodem versiculo: Tempus plangendi etc.

Sed haec solutio labefit, quia in cod. nostro B (de quo infra) non tantum iste versiculus, sed totus commentarius, salvis lectionibus variantibus, penitus convenit cum illo edito et Bonaventurae inscripto, et tamen prima manus istius codicis auctorem nominat Ioannem Pecchamum, ut infra § 5. notatur; unde praesumendum est, etiam Pitseum locutum esse de eodem libello.

« PreviousContinue »