Page images
PDF
EPUB

quam adhuc vinculo copularentur. Quæ certe conjunctio talis foret, qualis est supremorum duorum planetarum syzygia, cum Saturnus, quietis et contemplationis dux, cum Jove, duce societatis agendique, conspirat. Quanquam cum de praxi atque actione loquor, nullo modo ad doctrinam professoriam et lucrosam innuo. Neque enim me fugit, quantopere hoc ipsum progressionem doctrinæ et amplificationem moretur; perinde quidem ut aureum malum ante oculos Atalantæ projectum, quod ut tollat, dum flectit se, cursus interea impeditur :

"Declinat cursus, aurumque volubile tollit."

Neque rursus mihi in animo est, quod de Socrate dictum erat, "Philosophiam devocare de cœlo, ut tantummodo versaretur in terris:" hoc est, physicam seponi, ut moralis philosophia, et politica celebraretur sola; sed quemadmodum cœlum et terra simul conspirant et consentiunt, ad hominum tuendam vitam atque juvandam; ita sane hic finis esse debet utriusque philosophiæ, ut, rejectis vanis speculationibus, et quicquid inane ac sterile est, conservetur quicquid solidum est ac fructuosum; ut hoc pacto, scientia non sit tanquam scortum ad voluptatem, aut tanquam ancilla ad quæstum; sed tanquam sponsa ad generationem, fructum, atque solatium honestum.

JAM explicasse videor, et quasi dissectione quadam aperuisse, vitiosos illos humores, aut saltem eorum præcipuos, qui non solum obstitere profectui literarum, verum etiam culpandis iisdem ansam dedere. Quod quidem si nimis ad vivum fecerim, meminisse oportet, "Fidelia vulnera amantis, sed dolosa oscula malignantis." Utcunque hoc certe mihi videor assecutus, ut merear fidem in sequenti præconio, cum in superiori censura tam libere egerim. Neque tamen in animo est mihi panegyricum literarum scribere, aut hymnum Musis præcinere, licet forsitan diu jam sit, ex quo sacra earum rite celebrata sint: sed consilium est, absque pigmentis et hyperbolis, verum doctrinæ contra alias res pondus excipere, et perpendere, verumque ejus valorem et pretium, ex testimoniis divinis atque humanis, exquirere.

:

Primo igitur quæramus dignitatem scientiæ in archetypo sive exemplari: id est, in attributis atque actis Dei, quatenus revelantur homini, et sobrie indagari possunt. Qua in re non competit appellatio doctrinæ, cum omnis doctrina sit scientia acquisita nulla autem cognitio in Deo acquisita est, sed originalis. Itaque aliud quærendum est nomen, sapientia scilicet, ut sacræ Scripturæ eam indigitant. Sic autem se res habet: in operibus creationis duplicem virtutis divinæ emanationem videmus, quarum una ad potentiam refertur, altera ad sapientiam: illa præcipue cernitur in creanda mole materiæ, hæc in pulchritudine formæ disponenda. Hoc posito, notandum est nihil in creationis historia obstare, quin fuerit confusa illa cœli terræque massa et materia, unico temporis momento creata; cui tamen disponendæ digerendæque sex dies fuerunt attributi: adeo signanter Deus opera potentiæ, ac sapientiæ discriminavit. Cui accedit, quod de materiæ creatione memoriæ proditum non sit, dixisse Deum,

"Fiat cœlum et terra," sicut de sequentibus operibus dictum est: sed nude atque actualiter, "Deus creavit cœlum et terram:" ita ut materia videatur tanquam manu facta; formæ vero introductio stylum habeat legis, aut decreti.

Pergamus a Deo ad Angelos, quorum natura dignatione est Deo proxima. Videmus in ordinibus Angelorum (quatenus fides adhibenda cœlesti illi hierarchiæ quæ Dionysii Areopagitæ nomine evulgatur) primum locum obtinere Seraphim, Angelos scilicet amoris; secundum Cherubim, Angelos illuminationis; tertium autem locum et sequentes, Thronis, Principalibus, cæterisque Angelis potentiæ et ministerii concedi; ut ex hoc ipso ordine ac distributione clarum sit, Angelos scientiæ et illuminationis Angelis imperii et potentiæ præponi.

A spiritibus et intelligentiis ad formas sensibiles et materiatas descendentes, legimus primam formarum creatarum fuisse lucem; quæ in naturalibus et corporeis scientiæ in spiritualibus atque incorporeis respondet.

Sic in distributione dierum, videmus diem, qua requievit Deus et contemplatus est opera sua, benedictam fuisse supra omnes dies, quibus creata est et disposita fabrica universi.

Post creationem absolutam, legimus hominem collocari in paradiso, ut illic operaretur: quod quidem opus aliud esse non poterat, quam quale pertinet ad contemplandum: hoc est, cujus finis non ad necessitatem aliquam, sed ad delectationem et activitatem sine molestia, referri possit: cum enim tunc temporis nulla potuerit esse creaturæ reluctatio, nullus sudor vultus, necessario sequitur actiones humanas ad voluptatem et contemplationem, non ad laborem aut opus, comparatas fuisse. Rursus primæ hominis actiones, quas in paradiso exercuit, duas summarias scientiæ partes complexæ sunt: hæ erant inspectio creaturarum, et impositio nominum. Nam scientia illa, quæ lapsum introduxit (quod et ante monuimus) non erat naturalis scientia circa creaturas, sed moralis scientia de bono et malo; ex hac suppositione, quod Dei mandata, aut vetita, non essent principia boni et mali, sed quod alias haberent illa origines; quorum cognitionem affectavit homo, scilicet ut totaliter a Deo deficeret, et sibi ipsi suoque arbitrio prorsus inniteretur.

Veniamus ad ea, quæ statim post lapsum contigere. Videmus (ut innumera sunt sacrarum Scripturarum mysteria, salva semper veritate historica et literali) imaginem duarum vitarum, contemplativæ nimirum, et activæ, in personis Abelis et Caini, inque eorum institutis, et primitivis vivendi rationibus, delineatam: quorum alter pastor erat, (qui propter otium et quietem, liberumque cœli aspectum, typus est vitæ theoricæ,) alter agricola (laboribus scilicet fatigatus, et aspectu in terram defixus): ubi cernere est favorem, electionemque divinam, ad pastorem accessisse, non ad agricolam.

Sic ante diluvium, Sacri Fasti, inter paucissima, quæ de eo seculo memorantur, dignati sunt memoriæ prodere inventores musicæ, atque operum metallicorum. Sequenti seculo post diluvium gravissima pœna, qua Deus humanam superbiam ultus est, fuit confusio linguarum, qua doctrinæ liberum com

[graphic]

mercium, et literarum ad invicem communicatio maxime interclusa est.

66

Descendamus ad Mosem legislatorem et primum Dei notarium, quem Scripturæ ornant hoc elogio; quod gnarus et peritus esset omnis doctrinæ Ægyptiorum: " quæ quidem gens inter vetustissimas mundi scholas numeratur. Sic enim Plato inducit Ægyptium sacerdotem dicentem Soloni; "Vos Græci semper pueri estis, nullam vel scientiam antiquitatis vel antiquitatem scientiæ habentes." Perlustremus ceremonialem legem Mosis, reperiemusque, præter Christi præfigurationem, distinctionem populi Dei a gentibus, exercitium obedientiæ, aliosque ejusdem legis usus sacros: nonnullos doctissimorum Rabbinorum haud inutilem circa eam navasse operam, ut sedulo eruerent, quandoque naturalem, quandoque moralem sensum ceremoniarum et rituum. Exempli gratia, ubi de lepra dicitur, "Si effloruerit discurrens lepra, homo mundus erit, et non recludetur: sin caro viva in eo erit, immunditiæ condemnabitur, et ad sacerdotis arbitrium separabitur." Ex hac lege colligit unus eorum axioma in natura; "Putredinem pestilentiorem esse ante, quam post maturitatem." Alius morale documentum elicit, "Homines flagitiis undique coopertos, minus corrumpere publicos mores, quam mediocriter et ex parte tantum malos" adeo ut ex hoc et similibus locis ejus legis, præter sensum theologicum, haud pauca ad philosophiam spectantia spargi videantur.

[ocr errors]

Si quis etiam eximium illum Jobi librum diligenter evolverit, plenum eum, et tanquam gravidum, naturalis philosophia mysteriis deprehendet: exempli gratia; circa cosmographiam et rotunditatem terræ ; illo loco, "Qui extendit aquilonem super vacuum, et appendit terram super nihilum." Ubi pensilis terra, polus arcticus, et coli convexitas in extimis, haud obscure insinuantur. Rursus circa astronomiam et asterismos, illis verbis, Spiritus ejus ornavit cœlos, et obstetricante manu ejus eductus est coluber tortuosus." Et alio loco, "Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiadas, aut gyrum Arcturi poteris dissipare ?" Ubi immota configuratio stellarum fixarum, paribus intervallis semper inter se distantium, elegantissime describitur. Item alio loco, "Qui facit Arcturum, et Oriona, et Hyadas, et interiora austri." Ubi iterum innuit depressionem antarctici poli, eamque designat nomine "interiorum austri, quia australes stelle nostro hemisphærio non cernuntur. Circa generationem animalium: "Annon sicut lac mulsisti me, et sicut caseum coagulasti me?" &c. Circa rem metallicam, "Habet argentum venarum suarum principia, et auro locus est in quo confiatur: ferrum de terra tollitur, et lapis solutus calore in æs vertitur." sequentia in eodem capite.

Et

Pariter et in persona regis Salomonis videmus donum sapientiæ, tum in petitione ipsius, tum in concessione divina, omnibus terrenæ et temporalis felicitatis bonis prælatum. Virtute cujus doni et concessionis, Salomon egregie instructus, non solum scripsit insignes illas parabolas, sive aphorismos, de divina atque morali philosophia; verum etiam composuit naturalem historiam omnium vegetabilium, a cedro super montem, usque ad muscum super

murum" (quæ nihil est aliud, quam rudimentum plantæ, putredinis et herbæ medium) omniumque etiam, quæ respirant et moventur. Imo idem rex Salomon, quamvis excelluerit opibus, magnificentia ædificiorum, classe, famulitio, nominis celebritate, et reliquis quæ ad gloriam pertinent, nihil tamen, ex ista gloriæ segete, sibi ipsi decerpit aut assumit, præter decus inquirendi et inveniendi veritatem. Sic enim diserte ait; "Gloria Dei est celare verbum, et gloria regis investigare sermonem." Ac si Divina Majestas innoxio illo et benevolo puerorum ludo delectaretur, qui ideo se abscondunt, ut inveniantur : quasique etiam nihil esset honorificentius regibus, quam Dei collusores esse in eodem ludo; præsertim cum tot ingeniis imperent, tantasque opes præsto habeant, quibus omnis secreti investigatio absolvi possit.

Nec vero aliter hæc dispensavit Deus, postquam Salvator noster in mundum venisset. Ille enim prius potentiam ostendit suam in profliganda ignorantia, ubi cum doctoribus et sacerdotibus dissereret in templo, quam in subjuganda natura, tot et tantis editis miraculis. Adventus quoque Spiritus Sancti præcipue adumbratus atque expressus fuit in similitudine ac dono linguarum, quæ sunt duntaxat vehicula scientiæ.

Ita in seligendis illis instrumentis, quæ adhibuit Deus ad fidem disseminandam, initio homines evocavit plane indoctos et illiteratos, præterquam quod Spiritus Sancti afflatu instructi fuissent; quo evidentius virtutem suam immediatam et divinam declararet, omnemque humanam sapientiam deprimeQuamprimum autem consilium suum in hac parte perimpletum esset, mox in proxima successione temporum divinam veritatem suam, aliis doctrinis, veluti pedissequis, comitatam, in mundum immisit. Itaque D. Pauli calamus (qui inter Apostolos solus literatus fuit) in Scripturis Novi Testamenti, præcipue a Deo adhibitus est.

ret.

Neque

Sic et novimus, complures ex antiquis Episcopis et Patribus egregie fuisse in omni ethnicorum eruditione versatos. Adeo ut edictum Juliani, quo cautum est, ne Christiani ad scholas et gymnasia mitterentur, perniciosior machina ad expugnandam fidem Christianam, quam cruente superiorum imperatorum persecutiones, habitum fuerit. Gregorii primi, Episcopi Romani, (cætera viri egregii,) æmulatio et invidentia, qui ethnicorum auctorum et antiquitatum memoriam obliterare studebat, in bonam partem, etiam apud viros pios, accepta est. Quinimo sola Christiana Ecclesia, inter inundationes Scytharum a plagis septentrionalibus, et Saracenorum ab orientalibus, pretiosas gentilis eruditionis reliquias, jamjam funditus perituras, sinu et gremio suo conservavit. Nuper etiam intueri licet Jesuitas (qui partim studio proprio, partim ex æmulatione adversariorum, literis strenue incubuerunt) quantum subsidii, viriumque, Romanæ sedi reparandæ et stabiliendæ attulerint.

Quare ut absolvam hanc partem, duo sunt præcipua officia et ministeria, præter ornatum et illustrationem, quæ fidei religionique humaniores literæ persolvunt. Unum, quod efficacia sint incitamenta ad divinam gloriam exaltandam et celebrandam:

[graphic]

multum cedit illi alteri, in sublevandis humanis necessitatibus, quæ ab ipsa natura imponuntur. Atque hoc genus meriti optime adumbratum fuit sub illa ficta narratione de theatro Orphei, ubi singulæ bestiæ avesque congregatæ sunt, quæ, appetituum suorum innatorum immemores, prædæ, ludi, pugnæ, amice, placideque una stetere, citharæ concentu, et suavitate captæ cujus sonus ubi aut cessaret, aut majori sonitu obrueretur, omnes illico animantes ad ingenium redibant. Qua in fabula eleganter describuntur ingenia et mores hominum, qui variis et indomitis cupiditatibus agitantur, lucri, libidinis, vindictæ: qui tamen quamdiu aures præbent præceptis et suasionibus religionis, legum, magistrorum, in libris, sermonibus, et concionibus, eloquenter et suaviter modulantibus, tam diu pacem colunt et societatem ; sin ista sileant, aut seditiones et tumultus obstrepant, omnia dissiliunt, et in anarchiam atque confusionem relabuntur.

sicut enim Psalmi et aliæ Scripturæ crebro nos | reprimendis incommodis, quæ homo homini infert, invitant ad contemplationem prædicationemque magnificorum et admirabilium operum Dei; ita, si tantum in eorum specie externa, sicut sensibus nostris se exhibent, hæreremus, eandem faceremus injuriam Majestati Divinæ, ac si de opulentia et copia nobilissimi gemmarii, ex iis, quæ palam exponuntur in pergula, judicaremus. Alterum, quod singulare remedium antidotumque exhibeat philosophia, contra infidelitatem et errores. Nam Salvator noster inquit, "Erratis, nescientes Scripturas et potentiam Dei." Ubi duos libros, ne in errores incidamus, proponit nobis evolvendos: primo volumen Scripturarum, quæ voluntatem Dei, dein, volumen creaturarum, quæ potentiam revelant: quorum posterior, veluti clavis est prioris, non solum intellectum nostrum aperiens ad genuinam Scripturarum mentem, ex generalibus regulis rationis et legibus sermonis expromendam; sed porro etiam præcipue fidem nostram reserans, ut in seriam ingrediamur omnipotentiæ divinæ meditationem, cujus characteres maxime insculpti ejus operibus et incisi sunt. Tantum de divinis testimoniis ac judiciis pro vera dignitate et pretio doctrinæ dictum sit.

Quantum ad humana testimonia et argumenta, tam latus aperitur campus, ut in tractatu hoc brevi et presso, delectum potius adhibere deceat, quam copiam. Primo itaque summus apud ethnicos honoris gradus fuit, divinam venerationem, cultumque consequi (quod quidem Christianis est tanquam fructus vetitus :) nunc vero loquimur separatim de judiciis humanis. Itaque (ut cœpimus dicere) apud ethnicos, ille, quem Græci Apotheosin, Latini Relationem inter divos vocarunt, supremus honor fuit, qui homini ab homine tribui posset: præsertim ubi non ex decreto, aut edicto aliquo imperii (ut Cæsaribus apud Romanos) sed ex opinione hominum et fide interna, ultro deferretur: cujus honoris tam excelsi gradus quidam erat, et terminus medius: quippe supra humanos honores, heroici numerabantur et divini. In quorum distributione hunc ordinem tenuere veteres: rerumpublicarum conditores, legislatores, tyrannicidæ, patres patriæ, quique in rebus civilibus optime meruerunt, insigniti sunt titulo heroum tantum, aut semideorum: quales fuere Theseus, Minos, Romulus, cæterique. Ex altera parte, inventores et auctores novarum artium, quique vitam humanam novis commodis et accessionibus dotarunt, semper consecrati sunt inter deos ipsos majores; quod Cereri, Baccho, Mercurio, Apollini, et aliis contigit: quod certe jure, et sano cum judicio factum est. Nam priorum benemerita intra unius ætatis, aut nationis limites, fere coërcentur; nec absimilia sunt imbribus tempestivis et benignis, qui quamvis frugiferi sint, atque optabiles, tamen pro illa tempestate tantum, qua decidunt, atque pro amplitudine tractus terræ, quam irrigant, utiles sunt. Posteriorum vero beneficia, ut ipsius solis et cœlestium munera, temporibus perpetua, locis infinita sunt. Illa rursus, cum contentione et perturbatione, ut plurimum, conjuncta sunt; hæc habent verum characterem divinæ præsentiæ, veniuntque in aura leni, absque tumultu aut strepitu.

Sed enim hoc clarius cernitur, cum reges ipsi, aut magnates, aut præfecti eruditione præditi sint. Ut ut enim suis addictus nimium partibus videatur, qui dixit, “tum demum respublicas fore felices, cum aut philosophi regnant, aut reges philosophantur : " hoc tamen experientia notum est, sub eruditis principibus et custodibus reipublicæ secula maxime felicia fuisse. Quamvis enim reges ipsi suos habeant errores et vitia, affectibus scilicet et pravis consuetudinibus, pro more cæterorum hominum, obnoxii; tamen doctrinarum si accedat lumen, anticipatæ quædam notiones religionis, prudentiæ, honestatis, retinent eos, et ab omni præcipiti, et immedicabili excessu, et errore refrænant; aurem semper vellentes, etiam cum consiliarii et domestici silent. Quin senatores ipsi et consiliarii, qui literis exculti sunt, solidioribus innituntur principiis, quam qui ab experientia tantum edocti sunt; illis ex longinquo prospicientibus pericula et mature propulsantibus, cum isti tantum ex propinquo et cominus sapiant, nihil videntes, nisi quod imminet, et tunc demum agilitate ingenii sui, se in ipso periculorum articulo expedire et eripere posse confidentes.

Quæ felicitas temporum sub eruditis principibus (ut semper brevitati studeam, adhibens non nisi lectissima quæque exempla, et maxime illustria) præcipue cernitur eo in seculo, quod a morte Domitiani imperatoris, usque ad imperium Commodi defluxit: successionem sex principum eruditorum, aut certe eruditioni impense faventium, complectente; omniumque, si temporalia bona spectamus, quæ unquam vidit Roma, totius orbis tunc epitome, longe florentissimo. Id quod Domitiano, pridie ejus diei, quo interfectus est, in somnis præmonstratum erat. Quippe qui videre visus est, "Caput aureum sibi pone cervicem enatum esse: quod sane vaticinium aureis illis subsequentibus seculis adimpletum est: de quibus sigillatim, sed brevissime, verba faciam.

[ocr errors]

Nerva vir doctus fuit, Apollonii illius Pythagorei familiaris, et quasi discipulus: qui etiam fere expiravit in versu illo Homeri,

"Telis, Phœbe, tuis lacrymas ulciscere nostras.'

Neque sane doctrinæ meritum in civilibus, et in Trajanus non ipse quidem doctus, sed doctrinæ ad

In moralibus observetur primo Alexandri apophthegma circa Diogenem, et adverte (si placet) si forte non unam ex gravissimis quæstionibus moralis philosophiæ constituat: "Utrum qui fruitur externis bonis felicior sit, an qui contemnit ?" Cum enim Diogenem cerneret tam parvo contentum, conversus ad circumstantes, qui ejus conditionem subsannabant: "Nisi essem," inquit, "Alexander, optarem esse Diogenes." At Seneca in hac comparatione Diogenem prætulit, cum diceret, "Plus erat, quod Diogenes nollet accipere, quam quod Alexander posset dare."

In naturalibus, observetur illud, quod crebro usurpabat, "In duabus se rebus mortalitatem suam maxime percipere, somno et libidine:" quod sane dictum ex intima naturali philosophia depromptum est, non tam Alexandrum, quam Aristotelem aut Democritum, sapiens, cum tam indigentia, quam redundantia naturæ, per illa duo designata, mortis sint tanquam arrhabones.

mirator, et erga literatos munificus, bibliothecarum | in quibus, licet numero pauca sint, quæ adhuc institutor, et in cujus aula (licet imperatoris bellicosi) supersint, singularum scientiarum vestigia alte improfessores et pædagogos gratiosissimos fuisse, me- pressa reperias. moriæ proditum est. Adrianus curiosissimus mortalium, et inexplebilis omnis varietatis et secreti investigator. Antoninus subtilis et quasi scholasticus, unde etiam cymini sector vocatas est. Ex divis fratribus autem Lucius Commodus, molliori literarum genere eruditus. Marcus etiam cognomine ipso Philosophus. Hi principes, ut doctissimi, ita et optimi fuerunt. Nerva clementissimus imperator, quique, si nihil aliud, orbi Trajanum dedit. Trajanus omnium, qui imperarunt, et belli et pacis artibus maxime florens: idem imperii fines longissime protulit; idem vim dominationis modestissime cohibuit: maximorum etiam extructor operum; unde a Constantino Parietaria per invidiam vocatus est, propter nomen ejus tot parietibus incisum. Adrianus temporis ipsius æmulus: injurias enim et ruinas temporis, in quoque genere, cura et munificentia sua, reparavit. Antoninus (ut etiam appellatus est) vir maxime Pius, nativa quadam et insita bonitate, omnibus ordinibus gratus, cujusque regnum (licet haud breve) omnis calamitatis expers. Lucius Commodus fratri quidem bonitate cedens, reliquos imperatores plurimos superans. Marcus vir ad exemplar virtutis compositus, cuique scurra ille, in convivio deorum, nihil habuit, quod objiceret, præter patientiam erga mores uxoris. In hac itaque continua sex principum serie, videre cuivis liceat felicissimos fructus doctrinæ, in imperio collocatæ, in maxima orbis terrarum tabula depictos. Jam vero doctrina, non in civilia tantum, atque artes pacis, influxum habet, sed et in militari virtute exercet vim suam ac potentiam; ut clare perspicitur in exemplis Alexandri Magni, et Cæsaris Dictatoris; quorum antea obiter meminimus, nunc vero ea paulo fusius retractabimus. Horum virtutes militares et res in bello gestas, supervacaneum esset notare, aut recensere, cum in eo genere mundi miracula extiterint: sed de amore ipsorum et studio erga literas, necnon in iisdem excellentia propria, non alienum erit, si pauca subjungamus.

[graphic]

Educatus fuit Alexander, edoctusque ab Aristotele, (philosopho certe magno,) qui nonnullos e libris suis philosophicis ei nuncupavit: a latere illius nunquam discedebat Callisthenes, aliique pereruditi viri, qui castra sequebantur, et perpetui erant omnium ejus itinerum et expeditionum comites: quo autem pretio literas habuerit, haud pauca liquido demonstrant: veluti invidia, qua dignam censuit Achillis fortunam, quod gestarum rerum, laudumque suarum, Homerum præconem invenerat: judicium de pretiosa Darii arcula, inter reliqua spolia reperta, de qua cum quæstio moveretur, quidnam potissimum dignum esset, quod in ea asservaretur, ipse, cum alii alia dicerent, pro Homeri operibus sententiam tulit: epistola objurgatoria ad Aristotelem missa, postquam libros physicorum edidisset, in qua expostulat, quod philosophiæ mysteria evulgasset; simulque rescribit, malle se omnibus doctrina et cognitione, quam potentia ac imperio, præcellere. Sunt et alia, quæ huc spectant. Ipse vero quam egregie animum excoluisset doctrina, in omnibus ejus dictis et responsis apparet, vel potius refulget, eruditione plenissimis;

In poëticis, observetur dictum illud, quum, sanguine e vulneribus ejus effluente, accerseret unum ex adulatoribus, qui ei divinitatum tribuere solebat; "Specta," inquit, "hominis iste sanguis est, non talis liquor, qualem dixit Homerus Veneris e manu manasse, vulnerata a Diomede;" hoc dicto et poëtas, et assentatores suos, et se ipsum ridens.

[ocr errors]

In dialecticis, accipe reprehensionem illam argutiarum dialecticarum, circa rejicienda et retorquenda argumenta, in dicto suo, quo perstrinxit Cassandrum delatores patris sui Antipatri repellentem. Cum enim Alexander forte dixisset, " Numquid putas, hos homines tam longum iter suscepturos fuisse, nisi justam doloris causam habuissent ?" respondit Cassander, "Imo hoc ipsum animos eis dedit, quod sperabant longinquitatem viæ obstituram, quo minus calumnia proderetur." Euge," inquit rex, "" strophas Aristotelis, rem pro et contra detorquentes." Attamen hac ipsa, quam in alio carpebat, arte, cum res postularet, in commodum suum uti probe noverat. Ita enim accidit, ut Callisthenes (quem odio clam habebat, quod novæ ejus inter divos relationi refragaretur) in quodam convivio rogatus esset ab una discumbentibus, ut oblectationis gratia (cum esset vir eloquentissimus) thema aliquod pro arbitrio sibi sumeret, de quo subito diceret; ille autem annuens, et laudes gentis Macedonicæ eligens, mirifico cum omnium applausu disseruit: at neutiquam hoc delectatus Alexander, subjecit, " In bona causa, facile est cuilibet esse eloquenti; quin verte," inquit, "stylum, et quid contra nos possis, audiamus." Callisthenes negotium in se recepit, idque tam acerbe, tamque aculeate præstitit, ut Alexander interpellans diceret: "Etiam malus animus, æque ac bona causa, indit eloquentiam."

In rhetoricis, ad quæ tropi et ornamenta pertinent, ecce tibi elegantissimum metaphoræ usum, qua Antipatrum, imperiosum et tyrannicum præsidem, perstrinxit. Cum enim amicus quidam Antipatri laudaret eum coram Alexandro, quod tam moderatus esset, neque in Persicum, prout alii præfecti, luxum, usumque purpuræ, veteri Macedoniæ amictu

[ocr errors][merged small]
[ocr errors]
[ocr errors]

computationem anni ; quæ diserte testatur, æque eum gloriæ sibi duxisse, siderum in cælis leges pernosse, ac hominibus in terris leges dedisse.

Ex libro quoque, cui titulum præposuit "AntiCato," facile constat, eum tanto studio accensum ad victoriam ingenii, quanto belli et armorum, obtinendam; certamen calami tum suscipientem contra maximum eo tempore pugilem, Ciceronem oratorem.

Rursus in libro "Apophthegmatum," quæ collegit, videmus, honorificentius sibi putasse, si seipsum tanquam in tabellas aut codicillos mutaret, in quos prudentia aliorum dicta graviaque referrentur; quam si dicta sua propria, velut oracula, sacrarentur, sicut inepti principes nonnulli, adulatione corrupti, sibi fieri gestiunt. Attamen si recensere vellem pleraque ejus dicta (ut feci in Alexandro) sunt ea certe hujusmodi, qualia notat Salomon, "Verba sapientum sunt tanquam aculei, et tanquam clavi in altum defixi.” Itaque tria hic tantum proponam, non tam elegantia, quam vi et efficacia, mirabilia.

Primo igitur, magister sit, oportet, loquendi, qui

In politicis, attende gravissimam illam et prudentissimam distinctionem (quam omnis posteritas amplexa est) qua duos ex præcipuis ejus amicis, Hephæstionem et Craterum, discrevit, quum diceret; "Alterum Alexandrum amare, alterum amare regem: "dissimilitudinem maximi ponderus, etiam inter fidelissimos regum servos constituens, quod alii magis dominorum suorum personas vero affectu prosequantur, alii potius moveantur officio erga principatum ipsum. Spectetur etiam quam eximie redargueret errorem, principum consiliariis familiarem, qui plerunque consilia pro modulo sui animi et fortunæ, non dominorum, suggerunt. Cum enim Da-unico verbo seditionem in exercitu comprimere porius magnas Alexandro offerret conditiones: Parmenio, "Ego," inquit," si essem Alexander, acciperem." Subjecit Alexander, "Et ego quidem, si essem Parmenio." Postremo, excutiatur acre illud atque acutum responsum, ad amicos interrogantes, quid sibi reservaret, cum tot et tanta donaret? "Spem," inquit; quippe qui probe sciret, subductis rationibus, spem veram esse sortem, et tanquam hæreditatem ad magna aspirantium. Hæc Julii Cæsaris sors, cum proficiscens in Galliam, universas opes profusis largitionibus exhausisset. Hæc etiam sors Henrici ducis Guisi, nobilissimi principis, licet nimium ambitiosi, de quo illud increbuit, "Fœneratorem eum fuisse unum omnium Gallorum maximum, eo quod omnes opes in nominibus haberet, atque patrimonium universum in obligationes convertisset." Cæterum admiratio hujus principis, dum eum mihi, non ut Alexandrum Magnum, sed ut Aristotelis discipulum propono, longius fortasse me provexit.

Quantum ad Julium Cæsarem, non est opus, ut de præstantia eruditionis ejus, aut ex educatione, aut ex familiaribus, aut ex responsis suis, conjecturam faciamus. Hæc siquidem eminet in ejus scriptis et libris: quorum alii extant, alii infeliciter desiderantur. Primo enim hodie in manibus habetur insignis illa bellorum suorum historia, cui nomen et titulum "Commentariorum" duntaxat præfixit: in quo omnes posteri solidum rerum pondus, et viva tam actionum quam personarum simulacra, cum castissima puritate sermonis, narrationisque perspicuitate eximia, conjuncta admirantur: quas quidem dotes, non a natura infusas fuisse, sed a præceptis institutisque doctrinæ acquisitas, testatur liber ejus "De analogia:" qui nihil aliud erat, quam Grammaticalis quædam philosophia; in quo sedulo dedit operam, ut vox ad placitum, redderetur vox ad licitum ; et consuetudo quoquomodo loquendi, ad congruitatem revocaretur emendate loquendi; et verba, quæ sunt rerum imagines, rebus ipsis convenirent, non vulgi prorsus arbitrium sequerentur.

tuit. Sic autem se res habuit. Romanis mos fuit,
cum exercitum duces alloquerentur, Milites uti eos
appellarent: cum magistratus populum, Quirites.
Tumultuabantur milites Cæsaris, ac missionem se-
ditiose flagitabant: non quod hoc ipsi cuperent, sed
ut hoc postulato Cæsarem ad alias conditiones adi-
gerent; ille immotus atque inconcussus, silentio fac-
to, sic exorsus est: "Ego, Quirites :"
quo verbo,
eos jam dimissos significabat. Eo perculsi milites
et plane obstupefacti, concionantem deinceps per-
petuo obturbabant; et postulato illo missionis post-
habito, contra obnixe petebant, ut militum appella-
tio eis restitueretur.

Secundum fuit hujusmodi. Regis nomen Cæsar summe affectabat: itaque subornati sunt nonnulli, qui prætereuntem populari acclamatione regem salutarent. Ille sentiens acclamationem tenuem fuisse, ac raram; negotium joco transmisit, ac si erratum esset in cognomine, "Non rex sum," inquit," sed Cæsar." Dictum sane hujusmodi, ut si diligenter excutiatur, vigor ejus et pondus vix exprimi possit. Primum enim recusationem nominis præ se ferebat, sed neutiquam seriam: deinde ingentem quandam confidentiam et magnanimitatem monstrabat; ac si Cæsaris appellatio illustrior titulus esset, quam regis ; quod haud secus evenit, et usque in hodiernum diem obtinuit. Sed quod illius maxime intererat, hoc dictum, summo artificio, finem suum urgebat. Hoc enim innuebat S. P. Q. R. de re levi, hoc est, nomine tantum (nam potestatem regiam jampridem habebat) secum contendere; ac tali nomine, quale complures etiam ex familiis obscuris gerebant: nam cognomen Regis multis Romanorum gentilitium erat, quemadmodum et nos simile quiddam nostro idiomate habemus.

Ultimum, quod hoc loco repetere placet, tale fuit. Cum Cæsar, post bellum initum, Romam occupasset, atque sanctius ærarium reclusisset, ut pecunias ibi congestas in usus belli tolleret, restitit Metellus, utpote tunc temporis tribunus; cui Cæsar, "Si perIta etiam, veluti monumentum doctrinæ, non mi- stes," inquit, "mortuus es. Dein reprimens se nus quam potentiæ, emendatam ejus edicto habemus paulum, subjecit, "Adolescens, durius est mihi hoc

[blocks in formation]
[ocr errors]
[ocr errors]
« PreviousContinue »