Page images
PDF
EPUB
[ocr errors]

IMAGO CIVILIS AUGUSTI CÆSARIS.

AUGUSTO CESARI, si cui mortalium, magnitudo | tione expediebat; sed ipsos fines minime ordinaveanimi inerat inturbida, serena, et ordinata: idque indicant res illæ omnium maximæ, quas ab ineunte adolescentia gessit. Nam qui ingenio commotiores sunt, ii fere adolescentias per varios errores transigunt, ac sub mediam ætatem demum se ostendunt quibus autem natura est composita et placida, ii prima etiam ætate florere possunt. Atque cum animi dotes, sicut et bona corporis, sanitate quadam, pulchritudine, et viribus contineantur et absolvantur, fuit certe avunculo Julio viribus animi impar, pulchritudine et sanitate superior. Ille enim inquietus et incompositus, (ut sunt fere ii qui comitiali morbo tentantur,) se ad fines suos nihilominus summa ra

rat, sed impetu infinito, et ultra mortale appetens, ferebatur ad ulteriora: hic autem sobrius, et mortalitatis memor, etiam fines suos ordine admirabili descriptos et libratos habuisse visus est. Primum enim, rerum potire volebat; deinde, id assequi, ut dignus eo fastigio existimaretur: dein etiam frui summa fortuna humanum esse ducebat: ad extremum, addere se rebus, et imaginem et virtutem sui principatus seculis post se futuris imprimere et inferre meditabatur. Itaque prima ætate potentiæ, media dignitati, vergente voluptatibus, senectute memoriæ et posteritati, serviebat.

arcana norunt.

IN FELICEM MEMORIAM

ELIZABETHÆ ANGLIE REGINÆ.

nam

ELIZABETHA et natura et fortuna mirabilis inter | exhæredata, tum posthabita fuit; eadem, regno frafœminas, memorabilis inter principes, fuit. Neque hæc res indicium monachi alicujus aut hujusmodi censoris umbratilis desiderat: nam isti homines, stylo acres, judicio impares, et partis suæ memores, rerum minus fideles testes sunt. Ad principes viros pertinet hæc cognitio, atque ad eos, qui imperiorum gubernacula tractarunt, et rerum civilium ardua, et Rarum in omni est memoria muliebre imperium: rarior in eo felicitas; rarissima cum felicitate diuturnitas. Illa vero quadragesimum quartum regni sui annum complevit ; neque tamen felicitati suæ superstes fuit. De hac felicitate pauca dicere institui, neque in laudes excurrere: laudem homines tribuunt, felicitatem Deus. Primum in parte felicitatis pono, quod ad imperatorium fastigium a privata fortuna evecta sit. Siquidem hoc in moribus et opinionibus hominum penitus insedit, ut quæ præter spem et exspectationem eveniunt, majori felicitati deputentur. Sed non hoc est quod volo; illud intueor, principes, qui in domo regnatrice, et ad spem successionis non dubiam nutriti sunt, ab educationis indulgentia et licentia depravatos, plerumque et minus capaces et minus moderatos evadere. Itaque optimos et excellentissimos reges reperias, quos utraque fortuna erudiit: talis apud nos fuit Henricus septimus, et apud Gallos Ludovicus duodecimus; qui recenti memoria, et eodem fere tempore, non tantum a privata, sed etiam ab adversa et exercita fortuna, regnum accepere, atque (ille prudentia, hic justitia) floruere. Similis fuit et hujusce principis ratio; cujus initia et spes variavit fortuna, ut in principatu ad extremum erga illam constans et æquabilis esset. Nam Elizabetha natalibus suis successioni destinata, deinde

tris, fortuna magis propitia et serena, regno sororis
magis turbida et ancipiti usa est. Neque tamen ex
vinculis subito in regnum assumpta est, ut ab infor-
tunio exacerbata intumesceret; sed libertati resti-
tuta, et exspectatione aucta, tum demum regnum,
sine tumultu aut competitore, placide et felicissime
obtinuit. Atque hæc ideo adducimus, ut appareat,
divinam providentiam, optimam principem medita-
tam, per istiusmodi disciplinæ gradus eam præparasse
et extulisse. Neque sane natalium dignitati calami-
tas matris obesse debet; cum præsertim satis con-
stet, Henricum octavum prius amori novo, quam iræ
adversus Annam, indulsisse; ejusque regis natura
et ad amores, et ad suspiciones propensissima, et in
iisdem usque ad sanguinem præceps, posteritatis
notam non effugiat. Adde, quod criminatione, vel
personæ ipsius, ad quem referabatur, nomine, minus
probabili et tenuissimis conjecturis innixa, circum-
venta erat; quod et fama, etiam tum, occulto, ut
solet, murmure excepit, et Anna ipsa, celso animo
et memorabili voce, sub tempus mortis suæ protes-
tata est: nacta enim nuncium (ut existimabat) et
fidum et benevolum, eadem hora, qua ad mortem se
parabat, hujusmodi mandata ad regem perferenda
dedit:
regem in ipsa novis honoribus cumulanda
institutum suum optime servare et perpetuo tueri;
cum illam primum, generosa stirpe ortam, sed nobi-
litatis titulis non insignitam, dignitate marchionissæ
ornasset, deinde in regni et thori consortium acce-
pisset; et postremo, quia non restabat terreni honoris
gradus altior, innocentem ad coronam martyrii eve-
here voluisset." Atqui nuncius ille ad regem, alio
amore flagrantem, hoc perferre non ausus est; sed
fama veritatis vindex, ad posteros pertulit.

66

Atque non exigua pars felicitatis Elizabethæ, Aderat etiam gloriæ meritum, quod et regibus etiam mensura, ac veluti curriculum ipsum regimînis vicinis tempestivis ab ipsa auxiliis regnum consersui nobis visum est: non tantum quia diuturnam, vatum sit; et populis supplicibus, pessimo princised quia spatium illud ætatis suæ occupavit, quod pum consilio ministrorum suorum crudelitati, et rerum moderamini, et habenis regni flectendis et plebis furori, et omni lanienæ et vastitati relictis et moliendis, aptissimum esset. Annos enim viginti | fere devotis, levamentum malorum datum est; per quinque (qua ætate curatura finitur) nata, cum reg- quod res eorum adhuc stetere. Nec minus consiliis, nare inciperet, ad septuagesimum ætatis annum im- quam auxiliis, benefica et salutaris princeps fuit: ut perium produxit. Itaque, nec pupillæ detrimenta quæ regem Hispaniarum toties delenienda in subet aliena arbitria; nec rursus exactæ et ægræ senec- ditos suos in Belgio ira, et illis suo imperio sub toletutis incommoda experta est. Senectus autem, etiam rabili aliqua conditione restituendis, interpellavit: privatis, miseriarum satis; sed regibus, præter com- et reges Galliæ perpetuis et repetitis monitis de edicmunia ætatis mala, adhuc status sui declinationes et tis suis, pacem spondentibus, observandis, maxima inglorios exitus afferre solet. Nemo enim fere in fide solicitavit. Non negaverim consilio ejus sucregno ad multam et invalidam senectutem pertingit, cessum defuisse: neque enim prius illud sivit fatum quin aliquam imperii et existimationis diminutionem Europæ commune; ne forte ambitio Hispaniæ, patiatur: cujus rei exemplum maxime eminet in veluti carceribus liberata, in regnorum et rerumpubin Philippo secundo rege Hispaniarum, principe licarum orbis Christiani detrimentum (ut tunc res potentissimo et imperandi peritissimo; qui extremis erant) se effunderet: hoc etiam posterius non sivit suis temporibus, et fessa ætate, hoc quod diximus sanguis tot innocentium, cum uxoribus et liberis, ad penitus sensit ideoque prudentissimo consilio se focos et cubilia sua per infimam plebis fæcem, ut rerum conditioni submisit, territoriis in Galliis acqui- belluas quasdam publica auctoritate et animatas, et sitis se ipse mulctavit, pacem ibidem firmavit, alibi armatas, et missas, effusus; qui ut regnum, tam tentavit ut res compositas atque integra omnia pos- nefario scelere obligatum, mutuis cædibus et contruteris relinqueret. Contra, Elizabethæ fortuna tam cidationibus expiaretur, in ultionem poscebat. Illa constans et valida fuit, ut nec ulla rerum declinatio tamen utcunque officium fœderatæ et prudentis, et vergentem certe, sed tamen adhuc vigentem, ætatem benevolæ, præstitit. sequeretur: atque insuper, in signum felicitatis suæ certissimum, non prius diem obierit, quam de defectione in Hibernia prospero prælii eventu decretum esset; ne gloria ejus aliqua ex parte deformata et imperfecta videretur. Et etiam illud cogitandum censeo, in quali populo imperium tenuerit: si enim in Palmyrenis, aut Asia imbelli et molli regnum sortita esset, minus mirandum fuisset; cum effominato populo fœmina princeps competeret: verum in Anglia, natione ferocissima et bellicosissima, omnia ex nutu fœminæ moveri et cohiberi potuisse, summam merito admirationem habet.

Neque hæc inclinatio populi sui, belli cupida, et pacem ægre tolerans, obfuit, quo minus perpetuis suis temporibus pacem coleret et teneret. Atque hanc ejus voluntatem cum successu conjunctam inter maximas ejus laudes pono. Hoc enim ætati suæ felix, hoc sexui decorum, hoc conscientiæ salutare fuit. Tentata paulisper circa decimum regni sui annum in partibus borealibus rerum commotio, sed statim sopita et exstincta est. Reliqui anni interna pace, eaque secura atque alta, floruere. Pacem autem florentissimam judico, duabus de causis; quæ ad meritum pacis nihil faciunt, ad gloriam maxime: una, quod vicinorum calamitatibus, veluti flammis lucentibus, agis fiebat conspicua et illustrata: altera, quod commodis pacis armorum honor non defuit; cum celebritatem nominis Anglici in armis et re militari per multa decora non solum retineret, sed etiam augeret. Nam et auxilia in Belgium, Galliam, et Scotiam missa; et navales expeditiones susceptæ in Indias; atque ex illis nonnullæ per universi globi terrarum ambitum facta; et classes in Lusitaniam, et ad oras Hispaniæ infestandas submissæ ; et rebelles in Hibernia sæpius concisi et domiti, nihil aut de virtute bellica gentis nostræ remitti, aut de ejusdem fama et honore deperire, sinebant.

[ocr errors][merged small]

Alia etiam subest causa, cur pacem ab Elizabetha cultam et conservatam admiremur: ea nimirum, quod non a temporum inclinatione, sed ab ejus prudentia et rebus bene ordinatis, pax ista profecta sit. Nam cum et interna factione ob causam religionis laboraret, et hujus regni robur et præsidium universæ Europæ instar propugnaculi esset adversus regis Hispaniæ illis temporibus formidabilem et exundantem ambitionem et potentiam, belli materia non defuit; verum ipsa et copiis et consiliis superfuit. Istud eventus docuit maxime memorabilis inter res gestas nostri seculi universas, si felicitatem spectes. Nam cum classis Hispanica, tanto rerum tumore et totius Europæ terrore et exspectatione, et tanta victoriæ fiducia, freta nostra sulcaret, nec naviculam aliquam in mari accepit, nec villulam aliquam incendio vastavit, nec littus omnino attigit: sed prælio fusa, misera fuga et crebris naufragiis dissipata est, atque pax Anglico solo et finibus immota, et inconcussa mansit.

Nec minus felix in conjuratorum insidiis devitandis, quam in copiis hostilibus devincendis, et propulsandis, fuit: non paucæ enim contra vitam ejus conspirationes factæ felicissime et patefactæ et disturbatæ sunt: neque ex eo vita ejus magis trepida aut anxia; non stipatorum numerus auctus; non tempus intra palatium actum et rarus in publicum processus; sed secura et fidens, et, potius liberationis a periculo, quam periculi ipsius memor, nihil de consuetudine sua pristina vivendi mutavit.

Etiam illud notatu dignum videtur, qualia tempora fuerint in quibus floruit. Sunt enim quædam secula tam barbara et rerum nescia, ut homines, tanquam animalium greges, imperio coërcere nil magnum fuerit. Hæc autem princeps in tempora eruditissima et excultissima incidit; in quibus eminere et excellere non absque maximis ingenii doti

bus et singulari virtutis temperamento dabatur. et actis ejus quandam perpetuitatem donet: cum nec Etiam imperia fœminarum nuptiis fere obscurantur, ex personarum delectu, nec ex institutorum ordine, laudesque et acta in maritos transeunt: illis autem, quicquam magnopere mutaverit: adeo ut raro filius quæ innuptæ degunt, propria et integra gloria parenti, tanto silentio, atque tam exigua mutatione et manet. In illam vero hoc magis cadit, quod nullis perturbatione successerit. Memoria autem ejus, ita imperii adminiculis, nisi quæ ipsa sibi comparaverat, et in ore hominum, et in animis viget, ut, per morfulciebatur: non frater uterinus aderat, non patruus, tem exstincta invidia, atque incensa fama, felicitas non alius quispiam familia et stirpe regia, qui par- | memoriæ cum felicitate vitæ quodammodo certet. ticeps ei curarum et dominationis subsidium esset. Nam si qua ex studio partium et dissensione reliSed et eos, quos ipsa ad honores evexerat, ita et cohi-gionis vagatur fama factiosa, (quæ tamen ipsa jam buit, et commiscuit, ut singulis maximam complacendi | timida videtur, et consensu victa,) ea et sincera non solicitudinem injiceret; atque ipsa semper sui juris esset. Orba sane fuit, nec stirpem ex se reliquit: quod etiam felicissimis contigit, Alexandro Magno, Julio Cæsari, Trajano, aliis: et semper varie jactatum, et in contrarias partes trahi et disputari solet; cum alii hoc in diminutionem felicitatis accipiant, ne forte homines supra mortalem conditionem bearentur, si et in individuo, et in speciei propagatione, felices essent; alii autem in cumulum felicitatis rem vertant, quod ea demum felicitas completa videatur, in quam fortunæ nil amplius liceat ; quod, si posteri sint, fieri non potest.

Aderant ei et externa; statura procera; corporis decora compages; summa dignitas oris cum suavitate; valetudo maxime prospera. Superest et illud, quod, ad extremum valens et vigens, nec fortunæ commutationes nec senectutis mala experta, eam, quam tantopere sibi votis precari solebat Augustus Cæsar, euthanasiam facili et leni obitu sortita sit. Quod etiam de Antonino Pio, imperatore optimo, celebratur; cujus mors somni alicujus suavis et pla- | cidi imaginem habebat. Similiter et in Elizabethæ morbo nil atrox, nil ominosum, nil ab humana natura alienum erat. Non desiderio vitæ, non morbi impatientia, non doloris cruciatibus torquebatur : nullum aderat symptoma dirum aut foedum; sed omnia ejus generis erant, ut naturæ fragilitatem potius, quam corruptionem aut dedecus, ostenderent. Paucos enim ante obitum dies, ex corporis nimia siccitate, et curis, quæ regni culmen sequuntur, attenuata, nec unquam mero aut uberiore diæta irrigata, nervorum rigore perculsa, vocem tamen, (quod fieri non solet in ejusmodi morbo,) et mentem, et motum, licet tardiorem et hebetiorem, retinuit. Atque is personæ ejus status paucis diebus tantum duravit ; ut non tanquam actus vitæ novissimus, sed tanquam primus gradus ad mortem fuerit: nam imminutis facultatibus in vita diu manere, miserum habetur; sed a sensu paulatim sopito ad mortem properare, placida et clemens vitæ clausula est.

Addo et illud in felicitatis ejus cumulum insignem; quod non tantum nomine proprio, sed et ministrorum status virtute, felicissima fuit.

Tales enim viros nacta est, quales fortasse hæc insula ante eum diem non peperit. Deus autem, regibus favens, etiam spiritus ministrorum excitat et ornat.

Restant felicitates posthumæ duæ, iis quæ vivam comitabantur fere celsiores et augustiores: una successoris, altera memoriæ. Nam successorem sortita est eum, qui licet et mascula virtute et prole, et nova imperii accessione fastigium ejus excedat et obumbret ; tamen et nomini et honoribus ejus faveat,

est, et perennis esse non potest. Atque ob eam causam præcipue hæc, qualia sunt, de felicitate ejus et divini favoris notis, collegi; ut malevolus aliquis tantis Dei benedictionibus suas maledictiones inserere vereatur. Siquis autem ad hæc, ut ille ad Cæsarem, "Quæ miremur, habemus: sed quæ laudemus, expectamus:" sane existimo veram admirationem quendam laudis excessum esse. Neque ea, quam descripsimus, felicitas ulli evenire potest, nisi qui et a divina gratia eximie sustineatur atque foveatur ; ac etiam moribus et virtute hanc fortunam sibi ali

qua ex parte finxerit. Sed tamen visum est pauca admodum, quæ ad mores pertinent, adjungere, in iis solummodo, quæ iniquorum sermonibus maxime aditum et fomitem præbere videntur.

Fuit Elizabetha, in religione pia et moderata; et constans, ac novitatis inimica. Atque pietatis indicia, licet in factis et rebus, quas gessit, maxime elucescant; tamen et in vitæ ratione et consuetudine familiari adumbrata sunt. Liturgiis et divinis officiis, aut sacello solenniore, aut interiore, raro abfuit. In Scripturis et patrum scriptis (præcipue beati Augustini) legendis, multum versata est. Preces quasdam ipsa ex occasione et re nata composuit. In Dei mentionem vel communi sermone incidens, fere semper Creatoris nomen addidit; et oculos et vultum ad humilitatem et reverentiam quandam composuit, quod et ipse sæpe notavi. Quod autem quidam vulgaverunt, eam minime mortalitatis memorem fuisse, adeo ut nec de senectute, nec de morte, mentionem æquo animo ferret, id falsissimum fuit; cum ipsa sæpissime, multis ante mortem annis, magna comitate, se vetulam diceret ; et de inscriptione sepulchri, quid sibi maxime placeret, sermones haberet; cum diceret, sibi gloriam et splendidos titulos minime cordi esse; sed lineam memoriæ unam aut alteram, quæ nomen ejus tantum, et virginitatem, et tempus regni, et religionis instaurationem, et pacis conservationem, brevi verborum compendio, significaret. Verum est, cum, ætate florenti et liberis procreandis habili, de successore declarando interpellaretur, respondisse, "Se linteum sepulchrale sibi vivæ ante oculos obtendi nullo modo passuram." Attamen, non multis ante mortem annis, cum cogitabunda esset, ac, ut verisimile est, de mortalitate sua meditaretur, ut quidam ex intimis sermonem intulisset, quod munera, et loca multa et magna in republica nimium diu vacarent, commotior et assurgens, "Se certo scire suum locum ne tantillum temporis vacaturum," dixit.

Quod ad moderationem in religione attinet, hærere videbimur, propter legum in subditos religionis pontificia latarum severitatem: sed ea proferemus, quæ

[ocr errors]

At

|

66

Atque

nobis et certo nota et diligenter notata sunt. Cer- | pertinebant, manifeste se immiscuerant; et, quod tissimum est, hunc fuisse istius principis animi sen- maxime movit, per literas ex multis partibus intersum, ut vim conscientiis adhibere nollet; sed rur- ceptas consilii hujus et negotii ratio patefacta est; sus, statum regni sui prætextu conscientiæ et religi- in quibus scriptum erat, Vigilantiam reginæ et onis in discrimen venire non permitteret. Ex hoc concilii sui circa catholicos elusum iri; illam enim fonte, primum duarum religionum libertatem et tole- ad hoc tantum intentam esse, ne quod caput in perrationem auctoritate publica in populo animoso et sona alicujus nobilis aut viri primarii catholicorum feroce, et ab animorum contentione ad manus et factioni se attolleret: at consilium jam tale adhiberi, arma facile veniente, admittere, certissimam perni- ut per homines privatos atque ex inferiori nota, neciem judicavit. Etiam in novitate regni, cum om- que eos inter se conspirantes et conscios, per secreta nia suspecta essent, ex præsulibus ecclesiæ quosdam confessionum omnia disponerentur et præpararentur." magis turbidi et factiosi ingenii, auctoritate legis Atque hæ tum artes adhibebantur, hujusmodi homiaccedente, sub custodia libera habuit: reliquis utrius- nibus (quod etiam nuper in casu non dissimili videre que ordinis, non acri aliqua inquisitione molesta, licuit) usitatæ et familiares. Hac tanta periculorum sed benigna conniventia, præsidio fuit. Hic primus tempestate lex quædam necessitatis imposita est rerum status. Neque de hac clementia, licet ex- Elizabethæ, ut eam partem subditorum, quæ a se communicatione Pii quinti provocata, (quæ et indig- alienata, et per hujusmodi venena facta erat quasi nationem addere, et occasionem præbere novi insti- insanabilis, atque interim ob vitam privatam a pubtuti potuit,) quicquam fere mutavit; sed natura sua licis muneribus et expensis immunem ditesceret, uti perseveravit. Nam, prudentissima fœmina et gravioribus legum vinculis constringeret. magnanima, hujusmodi terrorum sonitu nil admodum ingravescente malo, cum origo ejus sacerdotibus commota est; secura de populi sui fide et amore, et seminariorum deputaretur, qui in exteris partibus de factionis pontificia intra regnum ad nocendum nutriti, et exterorum principum, hujus regni ex provirium tenuitate, non accedente hoste externo. fesso hostium, opibus et eleemosynis sustentati essub vicesimum tertium regni sui annum, rerum com- sent; et in locis versati, ubi ne nomen quidem ipmutatio facta est. Atque hæc temporis distinctio, sum Elizabethæ, nisi ut hæreticæ, excommunicatæ, non commode ficta, sed in publicis actis expressa, et diris devotæ, audiebatur; quique etsi non ipsi ac veluti in ære incisa est. Neque enim ante criminibus majestatis imbuti, at eorum, qui hujusannum eum gravior aliqua pœna per leges prius modi sceleribus operam dedissent, intimi agnoscesancitas subditis pontificiæ religionis incubuit. Ve- rentur; quique suis artibus et venenis ipsam carum sub hoc tempus, ambitiosum et vastum Hispa- tholicorum massam, antea magis dulcem et innoxiniæ consilium de hoc regno subjugando paulatim am, depravassent, et novo veluti fermento et pernicidetegi cœpit: hujus pars magna fuit, ut omnibus osa malignitate infecissent; non aliud inventum modis intra regni viscera factio a statu aliena, et est remedium, quam ut hujusmodi homines ab omni rerum novarum cupida, excitaretur, quæ hosti inva- in hoc regnum aditu sub pœna capitis prohiberendenti adhæreret. Ea ex dissentione religionis spe- tur: quod tandem vicesimo septimo regni sui anno rabatur; itaque huic omni opera incumbendum sta- factum est. Neque ita multo post eventus ipse, cum tuebant, et, pullulantibus tunc seminariis, sacerdotes tanta tempestas hoc regnum adorta esset et totis in regnum immissi, qui studium religionis Romanæ viribus incubuisset, horum hominum invidiam et excitarent et spargerent, vim excommunicationis odium quicquam leniebat, sed potius auxit; ac si Romanæ in fide subditorum solvenda docerent et omnem charitatem patriæ exuissent. Ac postea sane, inculcarent, et animos hominum novarum rerum licet metus ab Hispania (qui hujus severitatis stiexspectatione erigerent et præpararent. mulus erat) consedisset aut remitteretur; tamen cum et memoria præteriti temporis in animis et sensibus hominum alte infixa maneret, et leges semel factas, aut abrogare inconstans, aut negligere dissolutum videretur: ipsa rerum vis Elizabetham traxit, ut ad priorem rerum statum, qui ante vicesimum tertium regni sui annum erat, revertere sibi integrum non esset. Huc accessit quorundam in fisci commodis augendis industria: et ministrorum justitiæ, qui non aliam patriæ salutem, quam quæ legibus continetur, introspicere aut intueri consueverunt, solicitudo; quæ quidem executionem legum poscebant et urgebant. Ipsa tamen (in naturæ suæ specimen manifestum) ita legum mucronem contudit, ut pauci pro numero sacerdotes capitali supplicio plecterentur. Neque hæc defensionis loco dicta sunt, qua res istæ non egent: cum et salus regni in hoc verteretur, et universæ istius severitatis ratio et modus longe infra sanguinaria, et inter Christianos vix nominanda, eaque potius ab arrogantia atque malitia quam a necessitate profecta, pontificiorum exempla steterit. Sed ejus, quod asseruimus, memores, eam in causa

Circa idem tempus, et Hibernia apertis armis tentabatur; et nomen et regimen Elizabethæ variis et sceleratis libellis proscindebatur: denique insolitus erat rerum tumor, prænuncius majoris motus. Neque sane dixerim singulos sacerdotes in participationem consilii assumptos, aut quid ageretur conscios, sed tantummodo prava alienæ malitiæ instrumenta fuisse. Sed tamen hoc verum est, et multis confessionibus testatum, omnes fere sacerdotes, qui ab eo, quem diximus, anno usque ad tricesimum Elizabethæ annum (quo consilium Hispaniæ, et pontificium, per memorabilem illum et classis et terrestrium copiarum apparatum executioni mandatum erat) in hoc regnum immissi erant, habuisse in mandatis inter functionis officia hoc insuper, ut, "Non posse hæc diutius stare: novam rerum faciem et conversionem non ita multo post conspicuam fore; curæ esse et pontifici et principibus catholicis rem Anglicam, modo ipsi sibi non desint," insinuarent. Etiam ex sacerdotibus nonnulli rebus et machinationibus, quæ ad status labefactionem et subversionem

[blocks in formation]

ætatis continuabat: hæc tamen si mollius accipias, admiratione et ipsa carere non possunt; cum talia sint fere, qualia in fabulosis narrationibus inveniantur; de regina quadam in insulis beatis ejusque aula atque institutis, quæ amoris administrationem recipiat, sed lasciviam prohibeat: sin severius, habent et illa admirationem, eamque vel maximam, quod hujusmodi deliciæ, non multum famæ, nil prorsus majestati ejus officerent; nec imperium relaxarent, nec impedimento notabili rebus et negotiis gerendis essent. Hujusmodi enim res se cum publica fortuna commiscere haud raro solent. Verum, ut sermones nostros claudamus: fuit certe ista princeps bona et morata; etiam talis videri voluit: vitia oderat, et se bonis artibus clarescere cupiebat. Sane ad mentionem morum illius in mentem mihi venit quod dicam. Cum scribi ad legatum suum jussisset de quibusdam mandatis, ad reginam matrem Valesiorum separatim perferendis: atque qui ab epistolis erat clausulam quandam inseruisset, ut legatus diceret, tanquam ad favorem aucupandum, "Esse nimirum ipsas duas fœminas principes, a quibus, in usu rerum et imperandi virtute et artibus, non minora quam a summus viris, exspectarentur;" comparationem non tulit, sed deleri jussit ; Seque artes longe dissimiles et instituta diversa ad imperandum afferre," dixit. Delectabatur etiam haud

De constantia autem Elizabethæ in religione ac ejus cultu, maximum argumentum est, quod religionem pontificiam, regno sororis auctoritate publica et multa cura impense et stabilitam et altas jam radices agentem, atque omnium, qui in magistratibus et cum potestate erant, consensu et studio firmatam; tamen quandoquidem nec verbo Dei, nec primitivæ puritati, nec conscientiæ suæ consentanea esset, maximo animo et paucissimis adjumentis convulsit et abrogavit. Neque id præceps aut acri impetu, sed prudenter et tempestive fecit. Idque, tum ex aliis multis rebus, tum ex responso quodam suo per occasionem facto conjicere licet. Nam primis regni diebus, cum in omen et gratulationem novi principatus vincti (ut moris est) solverentur, accessit ad eam, ad sacellum tum pergentem, aulicus quidam, qui ex natura et consuetudine jocandi, licentiam quandam sibi assumpserat: isque, sive ex motu proprio, sive a quodam prudentiore immissus, libellum supplicem ei porrexit, et in magna frequentia clara voce addidit, "Restare adhuc quatuor aut quinque vinctos, idque immerito; illis se libertatem ut reliquis petere; eos esse quatuor Evangelistas, atque etiam apostolum Paulum, qui diu ignota lingua, tanquam carcere, conclusi, inter populum conversari non possent." Cui illa pru-parum, si quis forte hujusmodi sermonem intulisdentissime," Sciscitandum adhuc melius ab ipsis esse, utrum liberari vellent, necne." Atque ita improvisæ quæstioni suspenso responso occurrit; veluti omnia integra sibi servans. Neque tamen timide et per vices hæc instillavit; sed ordine gravi et maturo, habito inter partes colloquio, et peractis regni comitiis: tum demum, idque intra orbem unius anni vertentis, ita omnia, quæ ad ecclesiam pertinebant, ordinavit et stabilivit, ut ne punctum quidem ab illis ad extremum vitæ diem recedi pateretur. Quin et singulis fere regni comitiis, ne quid in ecclesiæ disciplina aut ritibus innovaretur, publice monuit. Atque de religione hactenus.

Quod si quis ex tristioribus, leviora illa exaggeret; quod coli, ambiri, quin et amoris nomine se celebrari et extolli sinebat, atque volebat: eaque ultra sortem

[ocr errors]

66

set: " Eam, etiamsi in privata et mediocri fortuna ævum traduxisset, tamen non absque aliqua excellentiæ nota apud homines victuram fuisse;" adeo nihil a fortuna sua ad virtutis laudem mutuare, aut transferre volebat. Verum si in ejus laudes, sive morales sive politicas, ingrederer, aut in communes quasdam virtutum notas et commemorationes incidendum est, quod tam rara principe minus dignum; aut si propriam ipsis lucem et gratiam conciliare velim, in vitæ ejus historiam prolabendum, quod et majus otium et venam uberiorem desiderat. Ego enim hæc paucis, ut potui. Sed revera dicendum est; non alium verum hujus fœminæ laudatorem inveniri posse, quam tempus: quod cum tam diu jam volvitur, nihil simile, in hoc sexu, quoad rerum civilium administrationem peperit.

« PreviousContinue »